શ્વાસ; શ્વાસનો વાયુ (2) જીવ (3) જીવનશક્તિ; બળ

અગ્નિ; આગ.

આઠ માંહેનું એ નામનું એક પુર.

( પુરાણ ) આઠ વસુમાંના ધર વસુનો પુત્ર. તેની માનું નામ મનોહરા હતું. તેને ઊર્જસ્વતીથી આયુ નામે દીકરો થયો હતો. દ્રોણ, પ્રાણ, ધ્રુવ, અર્ક, અગ્નિ, દોષ, સોમ અને વિભાવસુ એ આઠ વસુઓ છે.

આત્માને જોવાની ઇચ્છાવાળો બુદ્ધિવાન આત્મજ્ઞાની પુરુષ; આત્મપુરુષ.

( પિંગળ ) એ નામનો એક વિષમવૃત્ત વર્ણમેળ છંદ.

એ નામે એ કલ્પ.

ગંધરસ; બોલ નામે સુગંધી દ્રવ્ય.

ઘણું જ વહાલું માણસ; વહાલો મિત્ર.

જીવ; આત્મા; દશ વૃત્તિવાળો શરીરમાં રહેલ વાયુ; શરીરમાંનો જિંદગીને આધારરૂપ વાયુ. તેના સંયોગથી જીવન અવસ્થા અને વિયોગથી મરણ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે. તેનું સ્થાન હ્રદયમાં છે. જેમ અસ્ત પામતા સૂર્યનાં બધાં કિરણ સૂર્યમંડલમાં લીન થઈ જાય છે. તેમ સ્વપ્નાવસ્થામાં બધી ઈંદ્રિયો મનમાં લીન થઈ જાય છે. સુષુપ્તિ અવસ્થામાં તો મનનું સ્પંદન પણ થતું નથી. તે વખતે માત્ર પ્રાણ બધું અનુભવે છે. પ્રાણના બે ભેદ છે: દ્રવ્યપ્રાણ અને ભાવપ્રાણ. દ્રવ્યપ્રાણ દશ છે: મન, વચન, કાય, સ્પર્શેંદ્રિય, રસનેંદ્રિય, ઘ્રાણેંદ્રિય, ચક્ષુરિંદ્રિય, શ્રોત્રેંદ્રિય, શ્વાસોચ્છવાસ અને આયુ. આત્માની જે શક્તિના નિમિત્તથી ઈંદ્રિયાદિ પોતાના કાર્યમાં પ્રવર્તે તેને ભાવપ્રાણ કહે છે. ભાવપ્રાણના પણ બે ભેદ છે: ભાવેંદ્રિય અને બલપ્રાણ. ભાવેંદ્રિય પાંચ છે: શરીર, જીભ, નાક, આંખ અને કાન.બલપ્રાણના ત્રણ ભેદ છે: મનોબળ, વચનબળ, અને કાયબળ. પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન એ પાંચ પ્રાણ છે. નાગ, કૂર્મ કૂકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય એ પાંચ ઉપપ્રાણ કહેવાય છે. ઉદ્દગાર, નિમિષોન્મેષ, છીંક, જૃંભા અને મૃત શરીરને ફુલાવવું એ તેમના અનુક્રમે ધર્મ છે. શાસ્ત્રમાં આંખ, કાન, નાક, મુખ, નાભિ, ગુદા, મૂત્રેંદ્રિય અને બ્રહ્મરંઘ એ પ્રાણ નીકળવાના માર્ગ મનાય છે.

જિંદગી; જીવન.

જીવનરસ; જીવનનો આધાર; જીવનશક્તિ; બળ.

તંદુરસ્ત માણસના એક શ્વાચ્છવાસ પ્રમાણનો કાળવિભાગ.

દશ દીર્ધ માત્રાનો ઉચ્ચાર થાય તેટલો વખત; વિનાડિકાનો છઠ્ઠો ભાગ.

ધણી; પતિ.

નિ:શ્વાસ; નીચો શ્વાસ મૂકવો તે.

પરમેશ્વર; બ્રહ્મ.

પરાક્રમ; સત્તા.

( જૈન ) બે ઇંદ્રિય, ત્રણ ઇંદ્રિય અને ચાર ઇંદ્રિયવાળા જીવ માંહેનો દરેક.

બ્રહ્મા.

( પુરાણ ) ભૃગુ ઋષિના દીકરા વિધાતાનો એ નામનો દીકરો.

યકાર વર્ણ.

વહાલી ચીજ.

વાસ્તવિક રીતે પાંચની સંખ્યા બતાવનાર સાંકેતિક શબ્દ.

વિષ્ણુનાં હજાર માંહેનું એક નામ.

શરીરમાં રહેલ છિદ્ર.

શ્વાસ; શ્વાસનો વાયુ.

સૂક્ષ્મદેહ; શરીર ઉપહિત ચૈતન્ય.

કવિત્વશક્તિ.

પૂરૂં કરેલું.

પૂરૂં ભરેલું.