કાયા જાજો સાબદી, નાક મ જજો નખ; પાણી મ જાજો પાવળું, ભલે લોહી વહ્યાં જાય લખ.- રાયચુરા

નાક ઊંચું ને ઊંચું રહેવું = ટેક કે મગરૂરી બહુ હોવી.

ગામનું નાક = ગામમાંની સૌથી વધારે ગૌરવવાન વ્યક્તિ.

નાક વિનાનું = બેશરમ.

૧. નાક આવવું-વહેવું = નાકમાંથી શેડા નીકળવા; નાકે લીંટ આવવું.
૨. નાક ઉપર આંગળી મૂકવી = ચૂપ રહેવાનું કહેવું.
૩. નાક ઉપર આંગળી રાખીને વાત કરવી = બાયલા થવું; બાઇડી માફક વાત કરવી.
૪. નાક ઉપર ગુસ્સો-મિજાજ હોવો = બહુ જ ગુસ્સે થવું; વાત વાતમાં ગુસ્સે થવું.
૫. નાક ઉપર ટકો રાખી દેવો = તરત જ પૈસા આપવા.
૬. નાક ઉપર પૈડું ફરી જવું = નાક ચપટું હોવું; નાક ચીબું હોવું; નાકની દાંડી બેસી ગયેલ જણાવી.
૭. નાક ઉપર માખ બેસે તો નાક કાપી નાખે એવું = (૧) આબરૂ રાખવાનો પ્રયત્ન કરનારૂં. (૨) ઘણા જ કડક અને `ચીડિયા સ્વભાવનું.
૮. નાક ઉપર માખી બેસવા ન દેવી = (૧) કોઈનું જરાં પણ અહેસાન માથે ન ચડાવવું. (૨) જરા પણ લાંછન જેવી વાત ન કરવી; આબરૂ રાખવાનો પ્રયત્ન કરવો. (૩) બહુ આકરો સ્વભાવ હોવો; થોડો પણ દોષ કે ત્રુટી સહન ન કરવાં. (૪) બહુ સાફ રહેવું; જરા પણ ડાઘ લાગવા ન દેવો.
૯. નાક ઉપર લીંબુ ઘસવું = હંફાવવું; પ્રતિપક્ષીને હરીફાઈમાં જીતવું.
૧૦. નાક કટ્ટા તો કટ્ટા પણ ખીર-ઘી તો ચટ્ટા = આબરૂને નુકસાન પહોંચે તોપણ સ્વાદિષ્ટ ચીજનો સ્વાદ લેવો.
૧૧. નાક કપાવવું = આબરૂ ખોવી.
૧૨. નાક કપાવું = બેઇજ્જત થવું; શોભા કે આબરૂ જવી.
૧૩. નાક કાન કાપવાં = (૧) આકરી શિક્ષા કરવી. (૨) કલંક લગાડવું; બેઇજ્જત કરવું.
૧૪. નાક કાપવું = (૧) ઇજ્જત બગાડવી; પ્રતિષ્ઠા નષ્ટ કરવી. (૨) ઠપકો આપવો.
૧૫. નાક કાપી ચૂતડો તળે રાખી લેવું = લોકલજ્જા ધ્યાન છોડી લજ્જાજનક કાર્ય કરવું.
૧૬. નાક કાપે એવું = બૂઠું; ધાર વિનાનું. ચપ્પુ, છરી અથવા એવા બીજા કોઇ ધાર વગરના હથિયારને માટે વપરાય છે.
૧૭. નાક ખોસવું = માથું મારવું; વચ્ચે દખલગીરી કરવી; ઘોંચપરોણો કરવો.
૧૮. નાક ઘસવું-રગડવું = (૧) ધૂળ ચાટવી; પૂર્ણ તાબે થવું. (૨) નમી જવું. (૩) પસ્તાવો બતાવવો; માફી માગવી. (૪) બહુ જ નમ્રતાથી આજીજી કરવી; બહુ વિનતિ કરવી.
૧૯. નાક ચડવું = ક્રોધ આવવો; તોબરો આવવો.
૨૦. નાક ચડાવવું = (૧) અણગમો બતાવવો. (૨) ગુસ્સો દેખાડવો. (૩) ધિક્કારવું. (૪) નાક ઊંચું કરવું.
૨૧. નાક ચૂવું = (૧) દારૂ પીવાની તલબ લાગવી; દારૂની હાજત થવી. (૨) નાકમાંથી પાણી ટપકવું.
૨૨. નાક ચોટી કાપવાં = આકરી શિક્ષા કરવી.
૨૩. નાક ચોટી કાપી હાથમાં દેવાં = (૧) આકરી શિક્ષા કરવી. (૨) દુર્દશા કરવી; અપમાન કરવું.
૨૪. નાક ચોટી ગિકફતાર થવી = મોટી મુશ્કેલીમાં આવવું.
૨૫. નાક છંટે નાખવું = તિરસ્કાર કરવો; હલકું પાડવું.
૨૬. નાક છીંકવું = જોરથી હવા કાઢી નાકનો મેલ બહાર કાઢવો.
૨૭. નાક તક ખાવું = બહુ અધિક ખાવું.
૨૮. નાક તો વેંતનું છે = આબરૂ તો ઘણી છે. મરડમાં બોલતાં વપરાય છે.
૨૯. નાક દાબવું = અણગમો બતાવવો. ઝાઝાં માણસોની રસોઈમાં જેવો મળે એવો ખોરાક નાક દાબ્યા વિના ખાઇ લેવો ને પ્રસન્નચિત્ત રહેવું – પ્રભુદાસ ગાંધી.
૩૦. નાક દાબીએ તો મોં ઊઘડે = કોઈ પાસેથી અમુક કામ કરાવવું હોય ત્યારે સીધું ન થાય તેમ હોય તો તેને અસર કરે તેવી યુક્તિ લડાવવી.
૩૧. નાક નછોડવું = નાક સાફ કરવું.
૩૨. નાક નમાવવું = નમી જવું.
૩૩. નાક નીચું ને પેટુ ઊંચું = બીજાની ખુશામદ કરી તેની કમાણી ઉપર જ નિર્વાહ ચલાવવો. બીજાની ખુશામદ કરી તેની કમાણી ઉપર જ નિર્વાહ ચલાવનાર હોય એવા માણસને વિષે બોલતાં વપરાય છે.
૩૪. નાક ફાટે એવું = અસહ્ય દુર્ગંધવાળું.
૩૫. નાખ ફાડી નાખે એવું = નાક સહન ન કરી શકે એવી દુર્ગંધવાળું.
૩૬. નાક બે આંગળ ભરીને કાપવું = (૧) આબરૂ ઓછી કરવી. (૨) શોભા ઘટાડવી.
૩૭. નાક બેસવું = ચીબું થવું.
૩૮. નાક મારવું = ધૃણા પ્રકટ કરવી; તિરસ્કાર બતાવવો.
૩૯. નાક વીંધવું = ચૂની, નથ વગેરે પહેરવા માટે નાકમાં છેદ પાડવો.
૪૦. નાક સામી વાટ = સીધો માર્ગ; ધોરી રસ્તો; ઊભો માર્ગ.
૪૧. નાક સુધી આવવું = બહુ જ કંટાળો આવવો.
૪૨. નાકની દાંડી = નાકના બહારથી ઉપલા ભાગની પટ્ટી.
૪૩. નાકની દાંડી આગળ = નજર સમક્ષ; નજર આગળ.
૪૪. નાકની દાંડી સામે આંખો રાખવી = સીધે રસ્તે ચાલવુ; આડીઅવળી વાસના રાખ્યા વિના પ્રામાણિક બનવું.
૪૫. નાકની દાંડી સામે જવું-નાકની દાંડીએ ચાલ્યા જવું = સીધેસીધું જવું; સીધા ને સીધા ચાલ્યા જવું.
૪૬. નાકની વાટે દાણો ન ગળાય = શક્તિ કરતાં વધારે કામ ન થઈ શકે; શક્તિના પ્રમાણમાં માણસ કરી શકે.
૪૭. નાકનો બાલ-મોવાળો-વાળ = (૧) અમૂલ્ય માણસ. (૨) જેની બીજા ઉપર લાગવગ હોય એવો માણસ; મોટા માણસ પાસે જેનું ચલણ હોય એવો નાનો માણસ. (૩) પ્રિય માણસ; ગાઢ મિત્ર; વિશ્વાસપાત્ર પુરુષ.
૪૮. નાકનો મસો = નાકનો એક જાતનો રોગ; `પોલિપસ.` ટેનિક એસિડની ભૂકી સૂંઘવાથી તે મટે એમ મનાય છે. ધુમાડાની મેશ, પીપર, દેવદાર, દૂધ, કરંજ, સિંધાલૂણ અને અઘેડાનાં બીજમાં પકવેલ તેલ નાકમાં નાખવાથી આ રોગ મટી જતો મનાય છે.
૪૯. નાકનો વાંસો = નાકના બે ફણગા વચ્ચેનો પડદો.
૫૦. નાકમાં ઊંટ પેસવો = બહુ ગર્વ હોવો.
૫૧. નાકમાં ગંધ ન માવી = બહુ અભિમાન હોવું; અતિશય ગર્વિષ્ઠ બનવું.
૫૨. નાકમાં તીર ઘાલવું-નાખવું = (૧) નાથવું; બરજોરીથી વશ કરવું. (૨) બહુ સતાવવું; હેરાન કરવું.
૫૩. નાકમાં દમ આવવો = હેરાન થવું.
૫૪. નાકમાં દમ કરવો-લેવો = ખીજવવું.
૫૫. નાકમાં-નાકમાંથી બોલવું = ગૂંગણું બોલવું; નાકમાંથી અવાજ કાઢીને બોલતું.
૫૬. નાકે ચણા ચૂંટવા = હેરાન પરેશાન થવું.
૫૭. નાકે ચણા ચૂંટાવવા = ખૂબ ત્રાસ આપવો; ઘણી સખતાઈ કરવી.
૫૮. નાકે છરી મૂકવી = આબરૂ જાય તેમ કરવું.
૫૯. નાકે દમ આણવો = વાંસે લાગવું; પતર ખાંડવી.
૬૦. નાકે મોતી આવવાં = લીંટ આવવું. નાના બાળકને માટે વપરાય છે.
૬૧. નાકે લીટી તાણવી = સ્વામાનહીન બની કહે તેમ કરવું.
૬૨. મણનું માથું જજો પણ નવટાંકનું નાક ન જજો = બીજું ગમે તેટલું નુકસાન થાય પણઆબરૂ સાચવી રાખવી.