ભોંય; ભૂમિ (2) ખેતર તરીકે વપરાય તેવી જમીન

આધારભૂત પદાર્થ; ટકાવનું સ્થાન કે જગા.

ઘા રૂઝાવાથી આવતી નવી ચામડી; માંસાંકુર.

જગત; વિશ્વ; ભુવન; દુનિયા.

તલ; પરથાર; સપાટી; જેથી મોટો ભાગ રોકાતો હોય તે વિસ્તાર.

દેશ; મુલક; જનપદ.

પંચતત્ત્વમાંનું એ નામનું એક.

પાકને માટે સાફ કરેલી જમીન; ખેતર; ખેતર તરીકે વપરાય તેવી જમીન.

પૃથ્વી; ભૂમિ; ધરા; ધરતી; પૃથ્વીના ગોળા ઉપરનો પાણીનો ભાગ બાદ કરતાં બાકી રહેલો ભાગ. ખેડવાણ જમીનની જાત: ભીની કે પોચી, રેતાળ, સૂકી, ખેતીવાડી સંબંધી, ગોરાટ, કાળી, ગભાણ, ક્યારડાની, ખરાબાની, ગૌચરની, જિરાયત કે કોરાંટ અને કૂવેતર કે બાગાયત. વળી પાંઢરી, તાંબડી, પીવળી અને કાળી એમ ચાર જાતની જમીન હોય છે. કાળી જમીન શિલ્પકર્મ માટે અયોગ્ય ગણાય છે. કાળી જમીનમાં નીચેના ભાગમાં થર હોય છે. તેની સાથે મીઠાનો ભાગ ભળેલો હોય છે. ગોરાટ જમીનની માફક છોડવાને ખોરાક પૂરો પાડે તેવા પદાર્થો પણ તે જમીનમાં હોય છે. ગુજરાતમાં આ જમીન દરેક જાતનો ઘણો સારો પાક આપે છે. છોડવા ઊંડા જઈ શકે તેટલા માટે તે જમીન ઊંડી પણ હોય છે. કાળી જમીનમાં રેતી ઓછી હોય છે. ગોરાડુ જમીન ખેડા પ્રાંતમાં વધારે દેખાય છે. તે પીળાશ પડતા રંગથી આછા ભૂરા રંગની થતી જાય છે આ જમીનની માટી રેતીવાળી હોય છે. અને જ્યારે તેને પાણી અને ખાતર પૂરૂં પાડવામાં આવે છે ત્યારે તે છોડવાને સારૂં પોષણ આપે છે તથા પુષ્કળ પાક આપે છે. આ જમીનમાં ચૂનાની ખેંચ હોય છે છતાં ઠંડી તથા ગરમ ઋતુમાં સારો પાક આપે છે. ડુંગરાળ જમીનમાં કાંકરા, રેતી, કાંપ અને માટી ઊતરતા પ્રમાણમાં આવેલાં હોય છે. ડુંગરની ધાર ઉપર બંધ બાંધી આવી જમીન તૈયાર કરવામાં આવે છે. કાંપની જમીન અને ચીકણી જમીન એ બે વચ્ચેની જમીનને બેસર જમીન કહે છે. તેમાં ચીકણી માટીનું તેમ જ રેતીના રજકણનું પ્રમાણ ૪૦થી ૫૦ ટકા હોય છે. ખેતી માટે તે સારી ગણાય છે. ભાઠાની જમીનમાં ચીકણી માટીનું પ્રમાણ ૨૦ ટકા, રેતીનું પ્રમાણ ૩૦થી ૩૫ ટકા અને કાંપનું ૪૦થી ૫૦ ટકા અને કાંપનું ૪૦થી ૫૦ ટકા હોય છે. નદીના પાણીથી તણાઈ આવેલાં રજકણોની બનેલી આ જમીનમાં સેંદ્રિય દ્રવ્યનું પ્રમાણ બહુ મોટું હોય છે તથા પાકને માટે તે સર્વોત્તમ ગણાય છે. આ જમીનમાં કાંપના થર ખૂબ ઊંડા હોય છે અને તેમાં ખડકનાં રજકણોનો મોટા પ્રમાણમાં સમાવેશ થયેલો હોય છે. છતાં તેમાં પણ ચૂનાની તથા ફોસ્ફેરિક એસિડની ખામી તો ખરી જ. આ જમીનમાં નહેર કરવાનું ઘણું સુગમ પડે છે, કારણ કે થોડા ફૂટ ઊંડે ખોદતાં જ પાણી નીકળે છે. ભારે કાળી જમીન નીચાણવાળા ભાગમાં આવી હોય અને મોટે ભાગે પાણી ભરાઈ રહેતું હોય ત્યારે તેને બોળાણ જમીન કહેવામાં આવે છે. તેમાં નીચેનું પડ ઝીણાં રજકણોનું હોવાથી પાણીનો નિતાર સારો થતો નથી. રેતીનાં રજકણ ૬૦થી ૬૫ ટકા, કાંપનાં રજકણ ૧૦થી ૧૫ ટકા અને ચીકણી માટીનાં રજકણ ૨૦ ટકા જે જમીનમાં હોય તે રેતાળ ગોરાડુ જમીન કહેવાય છે. કેલિફોર્નિય યુનિવર્સિટિના પ્રોફેસર ગેરિક નામના એક વૈજ્ઞાનિકે વર્ષોના અખતરાઓ પછી જમીન વગરની ખેતી જેને હાઇડ્રોપોનિકનું ઉપનામ આપવામાં આવ્યું છે તે વડે દુનિયાને ચકિત કરી નાખી છે. તેની શોધ ઉપરથી જણાયું છે કે, જમીન જેટલા જ વિસ્તારમાં ૧૫થી ૫૦ ગણા પ્રમાણમાં વધુ છોડવાઓ ઉછેરી શકાય છે. હાઇડ્રોપોનિકમાં તો જમીનનો આધાર કાઢી નાખવામાં આવ્યો છે. ગમે તેવી ડુંગરાળ કે નકામી જમીન ઉપર ૧૦ x ૨ જેટલા ફૂટ લાંબાં પહોળાં અને ૬ ઇંચ ઊંડાં ખોખાંમાં રસાયણો મિશ્રિત પાણી ભરી તે ઉપર જાળીમાં સૂકું ઘાસ, ભૂસું વગેરે નાખી તેમાં બિયાં વાવવામાં આવે છે. તેનાં મૂળિયાં ઘાસ અને જાળીમાંથી બહાર પડી પોતાનો ખોરાક રસાયણ મિશ્રિત પાણીમાંથી મેળવે છે. જમીનમાં પૂરતાં પાણી અને રસાયણોના અભાવે ઝાડનાં મૂળિયાં લાંબાં નીપજી ઉપરના છોડવાઓ હાઇડ્રોપોનિક જેટલા ઊંચા ઊગવામાં અને તેટલા પ્રમાણમાં ફળો આપવામાં અશક્ય નીવડે છે. હાઇડ્રોપોનિકના છોડવાઓ જમીન કરતાં ઝપાટાબંધ ઊગી નીકળે છે અને પાક વહેલો તૈયાર થઈ જાય છે. વળી ઓછાં વધતાં રસાયણો તેમ જ મિશ્રણને પ્રમાણમાં ગરમ રાખી તેમ જ પ્રકાશને કાબૂમાં રાખી શિયાળામાં જ તૈયાર થતાં બટાટાંના વર્ષમાં ત્રણ ફાલ મેળવી શકાય છે. જમીનની માફક હાઇડ્રોપોનિક વડે અનાજ, રૂ, પપૈયાં, શાકભાજી, તમાકુ વગેરે કોઈ પણ પાક ઉછેરી શકાય છે, પણ અનાજ, રૂ જેવા વેપારી પાકો માટે તો રાસાયણિક ખર્ચો ધ્યાનમાં લેતાં અને જમીનના પાકો સાથે તેની સરખામણી કરતાં તે વધુ ખર્ચાળ નીવડે છે. શાકભાજી, ફળો તેમ જ ફૂલો માટે તો હાઇડ્રોપોનિક જમીન કરતાં ઘણું જ સસ્તું પૂરવાર થયું છે. જે રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે તે સાદાં રાસાયણિક ખાતરો જેવાં કે, પોટેશિયમ, નાઇટ્રોજન, ફોસ્ફરસ, કેલશિયમ વગેરે ક્ષારો છે. જમીનમાં પાંચ ચોરસ ફૂટમાંથી ભાગ્યેજ એક છોડવો પોતાનો ખોરાક મેળવી શકે છે જ્યારે હાઇડ્રોપોનિકમાં તેટલી જ જગ્યામાં પાંચથી વધુ છોડવાઓ ઘણી સારી રીતે જીવન મેળવી શકે છે. અરધાથી એક ચોરસ ફૂટ નાના ડબાઓ કે બરણીઓ અને ઊંડી રકાબીઓમાંથી ઘરની બારીએ કે કઠેડાઓમાં વાર્ષિક એકાદ બે રૂપિયાના ખર્ચમાં દરેક શહેરી પોતાને મનગમતાં ફૂલ કે શાકભાજી ઉછેરી શકે છે. હાઇડ્રોપોનિકમાં યંત્રો બિલકુલ ભાગ ભજવતાં નથી.

પૃથ્વી ઉપરનું અંતર; છેટું.